Jessica Bennett‘in bu söyleşi 26 Mart 2024 tarihinde “Judith Butler Thinks You’re Overreacting” başlığıyla New York Times’ta yayımlandı, Mercan Baş Velvele için Türkçeleştirdi.
Judith Butler’ın yeni kitabı “Who’s Afraid of Gender?”ı okurken yaptığım ilk iş, sadece giriş bölümünde 41 kez geçen “fantazma” kelimesinin anlamına bakmak oldu. Fantazma, yanılsama anlamına geliyor; yani “toplumsal cinsiyet fantazması” korku ve fanteziye dayanan bir tehdit.
İkinci olarak ise başlığa kıkırdadım çünkü “Toplumsal cinsiyetten kim korkar?” sorusu zihnimde “Yoksa ben mi?” düşüncesini uyandırdı. Günümüzde toplumsal cinsiyet hakkında konuşmak, on yılı aşkındır toplumsal cinsiyet ve feminizm üzerine yazan ve bir zamanlar New York Times’ın “toplumsal cinsiyet editörü” unvanını taşıyan biri için bile o kadar gerginlik verici, politik ve bir “kelimeler savaşı”ndan ibaretmiş gibi gelebiliyor ki üzerine tartışmak, hatta sohbet etmek bile imkansız görünebiliyor.
Ezoterik bir filozofken pop ikonuna dönüşen Butler’ın, modern dünyada toplumsal cinsiyetin; Rusya’da ulusal güvenliğe, Vatikan’da medeniyet anlayışına, Amerika’da geleneksel aile yapısına ve (birtakım muhafazakarlar tarafından) çocukların pedofili ve istismardan korunmasına karşı nasıl bir tehdit olarak kurgulandığını detaylı biçimde ele alan kitabının hedeflediği okuyucu muhtemelen benim. Özetle, Who’s Afraid of Gender? “toplumsal cinsiyet”in yalnızca iki kelimeyle insanları korkudan nasıl çılgına çevirdiğini anlatıyor.
Butler’ın bu son kitabı,”performatif toplumsal cinsiyet” fikrini ana akımlaştıran, ilk ve en ünlü kitabı Cinsiyet Belası’ndan otuz yılı aşkın bir süre sonra geldi. Görünen o ki o zamandan bu yana 15 kitap kaleme alan Butler, süregelen bir kültür savaşı varken dahi konuya geri dönmeye tenezzül etmemişti, ta ki politik olan kişiselleşene dek. Butler, 2017 yılında Brezilya’da yaptığı bir konuşma esnasında fiziksel saldırıya uğradı ve “İdeolojinizin canı cehenneme,” diye haykıran protestocular Butler’ı temsil eden bir kuklayı yaktılar.
Fikirlerinizin bu kadar yaygın ve rahatsızlık verici olduğu bir dünyayı hiç tahayyül etmiş miydiniz?
Cinsiyet Belası’nı yazdığımda beş ders verirken bir yandan da kimsenin okumayacağını düşündüğüm bu kitap üzerinde çalışan bir öğretim görevlisiydim. Yine de yalnızca kendi adıma değil; feministler, geyler, lezbiyenler ve toplumsal cinsiyeti norm dışı şekillerde anlamaya çalışan diğerleri adına da konuştuğumu biliyordum. Bugün ise fikirlerimden korkanlar beni okumayan insanlar. Başka bir deyişle, korktukları şeyin fikirlerim olduğunu düşünmüyorum. Onlar korkacak başka bir şey bulmuşlar: kim olduğuma ya da neye inandığıma dair bir çeşit fantezi.
Tabii ki karikatürize edilen sadece benim görüşlerim değil, daha geniş anlamda toplumsal cinsiyet – toplumsal cinsiyet çalışmaları, toplumsal cinsiyet odaklı politikalar, toplumsal cinsiyet ayrımcılığı, toplumsal cinsiyet ve sağlık hizmetleri, içinde “toplumsal cinsiyet” geçen her şey, en azından bazıları için korkutucu olma potansiyeli taşıyor.
Peki, kim korkuyor toplumsal cinsiyetten?
Kuir teorisyen bir arkadaşıma kitabın ismini söylediğimde bana “Toplumsal cinsiyetten herkes ama HERKES korkar!” dedi.
Bana göre toplumsal cinsiyetin ne olduğuna, ne kadar yıkıcı ve ürkütücü olduğuna dair bir dizi safsata dolaşıma sokan birçok gücün olduğu apaçık ortada. Viktor Orban, Vladimir Putin, Giorgia Meloni, Rishi Sunak, Jair Bolsonaro, Javier Milei, Ron DeSantis ve elbette Donald Trump gibi figürlerin yanı sıra, Oklahoma, Teksas ve Wyoming gibi eyaletlerde pek çok ebeveyn ve topluluk toplumsal cinsiyetin öğretilmesini ya da kitaplarda toplumsal cinsiyete atıfta bulunulmasını yasaklayan yasalar çıkarmaya çalışıyor.
Belli ki bu insanlar toplumsal cinsiyetten çok korkuyorlar. Ona aslında sahip olmadığını düşündüğüm bir güç yüklüyorlar. Üstelik bunu kendilerini Gender Critical [toplumsal cinsiyeti eleştiren] diye tanımlayan trans dışlayıcı feministler de yapıyorlar.
Sizi bu konuyu tekrar ele almaya iten ne oldu?
Demokrasinin geleceği üzerine bir konferans için Brezilya’ya gidiyordum. Etkinlik öncesinde konuşma yapmamam için dilekçelerin imzalandığını ve toplumsal cinsiyetin “papisa”sı [kadın papası] olarak görüldüğüm için protestocuların bana odaklandığını öğrendim. Nasıl olduğundan emin olmamakla birlikte böyle bir ünvana layık görülmüşüm. Erken gittiğim mekandan dışarıdaki kalabalığı duyabiliyordum. Üstelik açıkça antisemitik olduğunu düşündüğüm, boynuzlu, şeytani kırmızı gözlere sahip, canavarımsı ve bikinili bir kuklamı yapmışlardı. Yani, bikini ne alaka?
Sonuç olarak kuklam yakıldı ve temsilen de olsa bu beni dehşete düşürdü. Daha sonra, dönüş yolunda partnerimle havaalanında saldırıya uğradık: Bir kadın büyük bir el arabasını üstüme sürdü ve nedenini anlayamadığım bir şekilde pedofili ile alakalı bir şeyler bağırıyordu.
Size siper olarak darbe alan genç adama teşekkür ettiniz. Bu olay “pedofili” yakıştırmasıyla ilk karşılaşmanız mıydı?
Daha önce Yahudi felsefesi üzerine yaptığım bir konuşma esnasında arkadan biri “Elinizi çocuklarımızdan çekin!” demişti. O sırada ne kastettiği hakkında hiçbir fikrim yoktu. Sonradan anladım ki toplumsal cinsiyet karşıtı ideoloji hareketinin çalışma prensibi şöyle: Eğer eşcinsellik tabusunu yıkarsanız, eşcinsel evliliğin, cinsiyet uyumlanmasının önünü açarsanız, ahlak yasalarının temelini oluşturan tüm doğa kanunlarından kopmuş olursunuz ki bu da Pandora’nın kutusunu açarak tüm sapkınlıkların ortalığa dökülmesine sebep olmak demektir.
Bu röportaja hazırlanırken Florida’nın anaokulundan 8. sınıfa kadar LGBTİ+ konularının öğretilmesini yasaklayan fakat tartışılmasına izin veren “Don’t Say Gay” [Eşcinsel Deme] anlaşmasının haberini aldım. Bu dili müfredattan çıkarma çabasının ardında, sözcüklerin “alttan alta beyin yıkayıcı ve istismarcı” olarak görülmeye başlamasının yattığını söylüyorsunuz.
Toplumsal cinsiyet ya da eleştirel ırk kuramı, hatta etnik çalışmalar öğretmek düzenli olarak “fikir aşılama” biçimleri olarak nitelendiriliyor. Örneğin beni pedofiliyi desteklemekle suçlayan kadın, söylemlerimin “baştan çıkarma” ya da “istismar” çabası olduğunu öne sürüyor.
Benim öğretmenlik deneyimime göre insanlar daima birbirleriyle tartışırlar. Çok fazla çatışmanın olduğu kaotik bir ortam. Bir sürü şey oluyor fakat fikir aşılama bunlardan biri değil.
Peki ya solda dilin çarpıtılması konusunda ne düşünüyorsunuz?
Benim feminist, queer, trans-olumlayıcı politika anlayışım polislikle alakalı değil. Polislik yapmamamız gerektiğini düşünüyorum, zira ben polisten korkuyorum. Ama bence pek çok insan dünyanın kontrolden çıktığını hissediyor ve dil biraz kontrol sağlayabilecekleri tek yer. Etik söylem de bu noktada devreye giriyor gibi görünüyor: Bana şöyle hitap edin. Bu terimi kullanın. Bu dili kullanmakta hemfikiriz.
Gençlerin deneyselliği çok hoşuma gidiyor. Gerçi bana göre artık herkes genç ama bu yalnızca gençlerle sınırlı da değil. Deney yapmayı seviyorum. Haydi yeni bir dil bulalım. Haydi oynayalım. Bakalım hangi sözcükler bize daha iyi hissettiriyor. Ancak bu yeni dillere uyum sürecinde biraz daha şefkatli olmamız gerektiğini düşünüyorum.
Kısaca kategoriler hakkında konuşmak istiyorum. Butch, kuir, kadın, nonbinary gibi pek çok beyanınız oldu ancak bunlara şüpheyle yaklaştığınızı da söylediniz.
Cinsiyet Belası’nı yazdığım dönemde, cinsiyetlerin alışılagelmiş biçimde erkek ve kadından ibaret olmadığı bir dünya öngörmüştüm. Bu dünya nasıl bir yer olurdu? Neye benzerdi? İnsanlar “non-binary” olduklarından söz etmeye başladıklarında, ben de öyleyim diye düşündüm. Mevcut kategorilerin aralıklarına yerleşmeye çalışıyordum.
Hâlâ toplumsal cinsiyetin bir “performans” olduğuna inanıyor musunuz?
“Cinsiyet Belası” yayınlandıktan sonra trans topluluklardan birtakım tepkiler aldı. Ve gördüm ki benim kategorilere ironik bir pencereden bakan “kuir yaklaşım”ım kimisi için kapsayıcı olmayabiliyor. Onlar kendi kategorilerine, bu kategorilerin net olmasına ihtiyaç duyuyorlar ve onlar için toplumsal cinsiyet inşa ya da icra edilen bir şey değil.
Herkes hareketlilik istemeyebilir, bunu sonradan anladım.
Ama aynı zamanda, performatiflik benim için kimliğimizi, hem sosyal formasyonumuzu hem de bu formasyonla ne yaptığımızı sergilemektir. Mesela jestlerimi yoktan var etmedim, onları oluşturan bir Yahudilik tarihi var. Sosyal ve kültürel olarak inşa edilmiş bir şeyin içinde kendi yolumu buluyorum. Zaten her zaman, hem biçimlendirildiğimiz hem de kendimizi biçimlendirdiğimiz ve bunun süregiden bir paradoks olduğu iddiasında olmuşumdur.
Toplumsal cinsiyeti bugün nasıl tanımlarsınız?
Eyvah eyvah. Sanıyorum ki toplumsal cinsiyet teorimi revize ettim fakat bu kitabın amacı bu değil. Toplumsal cinsiyetle kastettiğimiz şeyin cinsiyet kimliğinden ibaret olmadığını, çok daha kapsamlı bir küme olduğunu belirtmek istiyorum. Toplumsal cinsiyet aynı zamanda, dünyada eşitsizliğin nasıl tesis edildiğini anlayabilmek için politik ve hukuksal anlamda çok mühim bir çerçeve.
Bu akademi dışı bir yayınevinden çıkan ilk kitabınız. Bu bilinçli bir karar mıydı?
Evet, daha geniş bir kitleye ulaşmak istedim.
Halbuki fikirlerinizin birçoğu, hızlı tüketilebilir internet içeriği formunda olsa bile insanlara ulaşıyor. Mesela “gender is a drag” yazılı tişörtler ya da “Judith Butler’ı kedilerle anlamak” başlıklı mini çizgi roman gibi. Sizi okuduğunu iddia eden pek çok insan aslında sadece Instagram’daki fotoğraf açıklamalarından hap bilgiler alıyormuş gibi geliyor.
İnsanları Cinsiyet Belası’nı okumadıkları için suçlayamam, zor bir kitaptı ve birtakım bağışlanamaz cümleler de içeriyordu. Umarım Who’s Afraid of Gender? aynı kaderi paylaşmaz.
Küresel düzeyde, sahada etkin insanlarla daha önce hiç olmadığım kadar temas halinde olduğumu hissediyorum ve bu beni memnun ediyor.
(New York Times’ın notu: Bu söyleşi anlaşılır olması için kısaltılmış ve düzenlenmiştir.)
